Caspian News, 22 маусым. Кәрі Каспийдің тартылу процесі тек экологиялық қана емес, тұтас өңірдің экономикалық болашағына, табиғи ресурстарды басқаруға және мемлекеттік құқықтық жоспарлауға тікелей әсер ететін стратегиялық мәселеге айналды. Экология және табиғи ресурстар министрлігі мен «Қазгидромет» РМК-ның ресми болжамдарына сәйкес, Каспий теңізінің су деңгейі одан әрі төмендей бермек. Ғалымдар 2050 жылға қарай теңіз деңгейі минус 34 метрлік критикалық көрсеткішке жетеді деп қауіптенеді.
Соңғы жиырма жылдың ішінде (2006–2025 жылдар аралығында) Қазақстан жағалауындағы Каспий суы кейбір аудандарда, әсіресе солтүстік-шығыс бөлігінде 30–35 шақырымға дейін ішкері шегінген. Қазіргі уақытта бұл аймақтағы су деңгейі орта есеппен минус 29 метрді құрап отыр.
Құжат пен нақты жағдай арасындағы алшақтық
ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттары аталған мәселені ресми деңгейде көтеріп, Үкімет басшысы Олжас Бектеновтің назарын нақты жағалау сызығы мен құжаттағы заңды шекара арасындағы айтарлықтай алшақтыққа аударды. Құқықтық коллизияның кесірінен қазіргі таңда кейбір инвестициялық жобалар іс жүзінде құрлықта орналасса да, құжат бойынша әлі күнге дейін «теңіз нысаны» ретінде рәсімделіп келеді.
💬 Дүйсенбай ТҰРҒАНОВ, ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты:
«Жағалау сызығының мұндай қарқынмен өзгеруі жерлердің құқықтық режиміне, жер қойнауын пайдалану шарттарына, инвестициялық жобалардың іске асырылуына және Каспийдің бірегей экожүйесінің жай-күйіне тікелей әсер етуде. Осыған байланысты Үкіметтің назарын Қазақстанның Каспий теңізіндегі бөлігінің заңды шекарасын шұғыл түрде өзектендіру және жағалаудағы аумақтарды мемлекеттік басқару жүйесін жағалау сызығының нақты жағдайына сәйкестендіру қажеттігіне аударуды жөн санаймын».
Экологиялық дабыл: Итбалықтардың қырылуы
Теңіздің тартылуы мен акваторияның тарылуы Каспийдің флорасы мен фаунасына, әсіресе эндемик жануарларға үлкен қауіп төндіруде. Саяси мәселелермен қатар аймақтың экожүйесі де елеулі дабыл қағуда. Маңғыстау облысының жағалаулық аймақтарында соңғы жылдары Каспий итбалықтарының жаппай қырылу деректері тым жиілеп кеткен. Тек қана 2024 жылғы зерттеу шаралары барысында Қазақстан жағалауынан екі мыңға жуық қырылған итбалықтың өлігі табылған болатын.
💬 Дүйсенбай ТҰРҒАНОВ, ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты:
«Мұндай жағдайлардың тұрақты түрде қайталануы жануарлардың қырылу себептерін үстірт анықтауды ғана емес, Каспий итбалығы популяциясын және тұтастай алғанда Каспий теңізінің экожүйесін сақтауға төнетін ұзақ мерзімді қауіптерді терең бағалауды да талап етеді. Сондай-ақ итбалықтардың, балықтар мен құстардың жаппай қырылу жағдайларына мемлекеттік органдардың жедел әрі әрекет етуінің ашық, түсінікті алгоритмін қалыптастыру өзекті болып табылады. Ол азаматтардың хабарламаларын қабылдау, ғылыми зерттеулер жүргізу және тергеу нәтижелері туралы қоғамды хабардар ету тәртібін түгел қамтуы тиіс».
Депутаттар тарапынан ұсынылған негізгі талаптар:
Парламент өкілдері Премьер-министрге жолдаған ресми сауалында Каспий дағдарысын еңсеру үшін мынадай нақты тетіктерді енгізуді ұсынды:
-
🗺️ Цифрландыру: Каспий теңізінің нақты жағалау сызығын толық цифрландырып, оны мемлекеттік жер кадастры мен жер қойнауын пайдалану жүйесіне ресми енгізу;
-
🎛️ Автоматты бақылау: Теңіз деңгейінің өзгеру динамикасын автоматты түрде бақылайтын заманауи цифрлық бекеттер желісін күшейту;
-
📋 Жедел алгоритм: Итбалықтар мен басқа да жануарлардың жаппай қырылу себептерін анықтап, дағдарыс кезінде мемлекеттік органдардың ведомствоаралық нақты әрекет ету алгоритмін әзірлеу.
Каспий теңізінің тартылуы мен құқықтық мәселелерінің көрсеткіштері:
| Зерттелген кезең мен өзгеріс ауқымы | Мәселенің негізгі салдары | Экологиялық зардап көрсеткіші | Ұсынылған мемлекеттік шаралар |
| 🌊 2006–2025 жылдар:Су желісі 30–35 шақырымға шегінген.📉 2050 жылға болжам: Су деңгейі минус 34 метрге түсуі мүмкін. | ⚖️ Нақты құрлық пен құжаттағы «теңіз нысаны» статусы арасында заңдық алшақтық пайда болды. | 🦭 2024 жылы Қазақстан аумағынан 2 000-ға жуық өлі итбалық табылды. | 💻 Жағалау сызығын цифрландыру және жер кадастрына енгізу, жедел әрекет ету алгоритмін жасау. |